Trong bối cảnh các hiện tượng thời tiết cực đoan ngày càng gia tăng, hệ thống đô thị miền núi Việt Nam đang đối mặt với những thách thức nghiêm trọng, đòi hỏi các giải pháp mang tính hệ thống và dài hạn. Trước yêu cầu đó, Hội thảo khoa học – thực tiễn cấp quốc gia với chủ đề “Đô thị miền núi thích ứng với biến đổi khí hậu cực đoan” tổ chức ngày 17/4/2026 tại tỉnh Cao Bằng đã tạo diễn đàn quan trọng kết nối giữa khoa học, quản lý và thực tiễn.

Một trong những yếu tố nổi bật góp phần nâng cao chất lượng và chiều sâu của hội thảo là vai trò đồng chủ trì của Học viện Chiến lược, bồi dưỡng cán bộ xây dựng (Bộ Xây dựng). Sự tham gia trực tiếp của Ban Giám đốc Học viện trong các phiên chuyên đề đã định hướng thảo luận theo hướng hệ thống, góp phần hình thành nền tảng khoa học cho các quyết sách phát triển đô thị địa phương.

Bối cảnh cấp thiết và cái bắt tay chiến lược giữa Địa phương - Học viện

Cao Bằng là một tỉnh miền núi biên giới giữ vị trí phên dậu đặc biệt quan trọng của Tổ quốc, với diện tích trên 6.700km², trong đó hơn 90% là đồi núi và địa hình karst chia cắt mạnh,. Giai đoạn 2021-2025, tỉnh đã ghi nhận những nỗ lực vượt bậc với tốc độ tăng trưởng kinh tế đạt 4,46%, thu ngân sách năm 2025 đạt mức kỷ lục gần 4.500 tỷ đồng. Tuy nhiên, những thành quả kinh tế - xã hội to lớn ấy lại tỏ ra vô cùng mong manh trước sức tàn phá khốc liệt của tự nhiên.

Đồng chí Bế Thanh Tịnh, Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy Cao Bằng, xót xa nhìn nhận thực tiễn tàn khốc: Chỉ tính riêng thiệt hại do bão số 3 Yagi (năm 2024) và các cơn bão số 10, số 11 (năm 2025), tỉnh đã tổn thất trên 4.200 tỷ đồng, một con số gần tiệm cận với tổng thu ngân sách của cả tỉnh trong năm 2025. Cụ thể hơn, Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Tường Văn đã chỉ rõ, riêng năm 2025, Cao Bằng oằn mình gánh chịu tới 22 đợt thiên tai, cướp đi sinh mạng của 8 người, làm bị thương 6 người và gây hư hỏng trên 9.000 ngôi nhà,.

Đứng trước vòng lặp tàn khốc của tự nhiên khi quy mô không gian đô thị bị nén chặt trong các thung lũng hẹp ven sông Bằng, sông Hiến,, lãnh đạo Bộ Xây dựng khẳng định biến đổi khí hậu đã trở thành "yếu tố định hình phát triển đô thị" tại các tỉnh miền núi. Nhằm tìm kiếm lời giải triệt để, UBND tỉnh Cao Bằng đã chủ động phối hợp cùng Học viện Chiến lược, bồi dưỡng cán bộ xây dựng đồng tổ chức hội thảo quy mô lớn chưa từng có. Sự đồng hành của Học viện không chỉ mang ý nghĩa bảo trợ chuyên môn, mà thực sự là một cam kết chiến lược nhằm hiện thực hóa định hướng của Nghị quyết số 06-NQ/TW của Bộ Chính trị và Chỉ thị 04/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về quy hoạch đô thị thích ứng khí hậu,.

Dấu ấn tri thức: Sự dẫn dắt chuyên môn từ Ban lãnh đạo Học viện

Điểm khác biệt căn bản làm nên thành công của Hội thảo lần này là sự dấn thân trực tiếp của đội ngũ chuyên gia hoạch định chính sách cấp cao. Không đóng vai trò tư vấn gián tiếp, toàn bộ các đồng chí lãnh đạo của Học viện Chiến lược, bồi dưỡng cán bộ xây dựng đã trực tiếp tham gia báo cáo tham luận, định hướng và điều phối xuyên suốt 4 phiên tọa đàm chuyên sâu, tạo nên một "khung xương" lý luận sắc bén.

PGS.TS.KTS. Nguyễn Vũ Phương - Phó Giám đốc Học viện: Ông là người đặt viên gạch nền móng tư duy cho toàn bộ hội thảo thông qua tham luận mở màn về mô hình lãnh thổ thông minh "Sống cùng nước". Đảm nhiệm vai trò điều phối chính tại các Tọa đàm trọng điểm số 1 (Quy hoạch không gian) và Tọa đàm số 4 (Khuyến nghị chính sách),, PGS.TS. Nguyễn Vũ Phương đã khéo léo dẫn dắt sự đồng thuận giữa các chuyên gia quốc tế và các nhà quản lý trong nước. Cốt lõi của vấn đề được thống nhất: Quy hoạch đô thị miền núi không thể tiếp tục chống lại tự nhiên bằng hạ tầng xám cứng nhắc, mà phải tôn trọng địa hình, lấy lưu vực dòng chảy làm trọng tâm quản lý.

PGS.TS.KTS. Nguyễn Vũ Phương - Phó Giám đốc Học viện Chiến lược, bồi dưỡng cán bộ xây dựng (Bộ Xây dựng) trình bày tham luận, đề xuất mô hình lãnh thổ thông minh "Sống cùng nước" nhằm giải quyết bài toán quy hoạch không gian cho đô thị Cao Bằng

TS. Phạm Văn Bộ - Phó Giám đốc Học viện: Đảm nhận trọng trách điều phối Tọa đàm số 2 về các giải pháp hạ tầng thích ứng (Sponge city – LID – hạ tầng xanh), TS. Phạm Văn Bộ đã đưa ra những định hướng tháo gỡ bài toán kỹ thuật phức tạp. Đặc biệt, trong vai trò diễn giả tại Tọa đàm số 3, ông đã trực tiếp "mổ xẻ" những rào cản cốt lõi trong việc huy động tài chính đô thị cho hạ tầng thích ứng khí hậu tại khu vực miền núi, đồng thời gợi mở các cơ chế tận dụng nguồn lực quốc tế mang tính thiết thực cao.

TS. Lưu Đức Minh - Phó Giám đốc Học viện: Đại diện cho mũi nhọn chuyển đổi số, TS. Lưu Đức Minh đã điều phối thành công Tọa đàm số 3 mang chủ đề "Dữ liệu – Mô hình hóa – Công nghệ". Với nhãn quan quản trị hiện đại, ông đã đặt vấn đề trực diện về vai trò của Hệ thống thông tin địa lý (GIS), Mô hình thông tin công trình/thành phố (CIM) và Bản sao số (Digital Twin) trong việc định hình lại phương pháp lập quy hoạch truyền thống. Những luận điểm của ông đã chỉ ra sự cấp thiết của việc xây dựng nền tảng dữ liệu số từ cấp lưu vực sông để kiểm soát đa rủi ro ngập lũ.

Sự tham gia trực tiếp điều phối các phiên tọa đàm chuyên sâu của Ban Giám đốc Học viện (TS. Phạm Văn Bộ, TS. Lưu Đức Minh) đã tạo ra "khung xương" lý luận vững chắc cho Hội thảo

Khơi thông nguồn lực quốc tế và bài toán "Hấp thụ vốn"

Một trong những vấn đề mang tính quyết định đối với các đô thị miền núi có nguồn thu hạn chế như Cao Bằng là bài toán huy động vốn. Tại Tọa đàm chính sách ở phiên bế mạc, sự hiện diện và phát biểu của TS. Ngô Anh Tuấn - Giám đốc Học viện Chiến lược, bồi dưỡng cán bộ xây dựng đã đóng vai trò chốt chặn, mở ra hướng đi khả thi nhằm hiện thực hóa các ý tưởng quy hoạch,.

Trước sự có mặt của các định chế tài chính và tổ chức quốc tế uy tín như ADB, GIZ, UN-Habitat, AFD, TS. Ngô Anh Tuấn đã đưa ra những nhận định mang tính cảnh tỉnh và định hướng sâu sắc. Ông thẳng thắn chỉ rõ quan điểm của các nhà tài trợ: "Các tổ chức quốc tế họ không dừng lại ở các vấn đề tuyên bố, người ta rất quan tâm đến việc xác định những ưu tiên rõ ràng".

TS. Ngô Anh Tuấn - Giám đốc Học viện Chiến lược, bồi dưỡng cán bộ xây dựng phát biểu định hướng, khẳng định Học viện sẵn sàng đồng hành cùng Cao Bằng nâng cao năng lực cán bộ và khơi thông nguồn lực quốc tế

Giám đốc Học viện đã bóc tách ba điều kiện mang tính tiên quyết để Cao Bằng có thể hấp thụ thành công dòng vốn ngoại khối. Thứ nhất, địa phương phải chuẩn bị sẵn sàng nguồn lực đối ứng một cách minh bạch. Thứ hai, hệ thống vận hành phải rõ ràng, trong đó "đầu mối kỹ thuật phải được chỉ định rất cụ thể: ai làm gì, ai báo cáo, ai quyết định và ai chịu trách nhiệm". Thứ ba, trọng tâm mang tính sống còn là địa phương phải chứng minh được năng lực hấp thụ, tiếp nhận công nghệ và thực thi dự án nhằm bảo đảm hiệu quả đầu tư.

Với tư cách là cơ quan tham mưu chiến lược của Bộ Xây dựng, TS. Ngô Anh Tuấn cam kết Học viện sẵn sàng phối hợp toàn diện với Cao Bằng trong công tác tổ chức các khóa bồi dưỡng, nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ cơ sở. Bằng tầm nhìn chiến lược, người đứng đầu Học viện đặt niềm tin mãnh liệt rằng, với đầy đủ các yếu tố cơ sở hiện có, Cao Bằng hoàn toàn có thể vươn lên trở thành "một mô hình mới của Việt Nam" về phát triển đô thị vùng núi thích ứng khí hậu.

Chuyển hóa nhận thức và những quyết sách đột phá từ chính quyền địa phương

Những luận cứ khoa học sắc bén từ Ban lãnh đạo Học viện và các chuyên gia đã lập tức tạo ra cú hích mạnh mẽ, làm thay đổi toàn diện tư duy quản trị của lãnh đạo tỉnh Cao Bằng. Phát biểu tại phiên bế mạc, TS. Lê Hải Hòa - Ủy viên dự khuyết Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch UBND tỉnh Cao Bằng - đã đưa ra hàng loạt tuyên bố quyết liệt, thể hiện sự hấp thụ sâu sắc các tri thức từ Hội thảo để chuyển hóa thành chính sách thực tiễn.

TS. Lê Hải Hòa - Ủy viên dự khuyết Ban Chấp hành TW Đảng, Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch UBND tỉnh Cao Bằng kiến nghị Trung ương sớm nghiên cứu, ban hành một Chương trình hành động cấp quốc gia về phát triển đô thị miền núi thích ứng biến đổi khí hậu cực đoan

Trước hết, người đứng đầu chính quyền tỉnh Cao Bằng yêu cầu chấm dứt ngay các hoạt động "thích ứng sai". Đồng chí kiên quyết chỉ đạo từ bỏ tư duy san gạt, hạ thấp cao độ đồi núi để lấy mặt bằng đô thị – một phương pháp vừa tốn kém, vừa phá vỡ cấu trúc lưu trữ nước tự nhiên và làm gia tăng nguy cơ sạt trượt. Đồng thời, Cao Bằng sẽ dừng mọi dự án mở rộng không gian đô thị xuống những vùng trũng thấp ven sông đã được cảnh báo rủi ro ngập lụt, kiên quyết chuyển đổi các khu vực này thành không gian dự trữ sinh thái.

Thứ hai, tiếp thu triết lý "sống cùng nước" do Học viện định hướng, Chủ tịch UBND tỉnh đã đề xuất một chiến lược mang tính thực tiễn cao: Mô hình "Ngập có kiểm soát",. Nhận định việc di dời toàn bộ cư dân khỏi các vùng hạ lưu dễ bị tổn thương là bất khả thi về mặt nguồn lực, tỉnh định hướng thiết kế không gian đô thị sao cho phạm vi ngập có thể rộng hơn trong những thời điểm cực đoan, nhưng mức nước ngập phải nông hơn và thời gian tiêu thoát nhanh hơn,. Mục tiêu cốt lõi là tuyệt đối không để xảy ra tình trạng ngập tàn phá, hủy hoại sinh kế bền vững của nhân dân.

Thứ ba, xuất phát từ đặc thù của một tỉnh biên giới, nơi sự hiện diện của người dân chính là những "cột mốc sống" bảo vệ chủ quyền lãnh thổ, Cao Bằng kiến nghị áp dụng mô hình Công trình đa năng có "công năng mở rộng". Theo cơ chế này, hệ thống trường học, nhà văn hóa, trụ sở cơ quan và đồn biên phòng tại các vùng xung yếu sẽ được thiết kế kiên cố với tiêu chuẩn chống chịu cao. Trong điều kiện bình thường, các công trình này phục vụ mục tiêu dân sinh và hành chính; khi xảy ra thảm họa thiên tai, hệ thống này lập tức chuyển đổi công năng thành không gian tạm trú an toàn cho đồng bào.

Phá vỡ rào cản thể chế và định hình tầm nhìn vĩ mô

Tại Hội thảo, thông qua lăng kính quản trị rủi ro đa ngành do các chuyên gia Học viện Xây dựng xướng lĩnh, hàng loạt điểm nghẽn nghiêm trọng về thể chế quản lý nhà nước đã được nhận diện. Chủ tịch UBND tỉnh Cao Bằng đã thẳng thắn chỉ ra bất cập lớn trong cơ chế phối hợp liên ngành hiện hành. Cụ thể, việc kiến tạo hệ thống "đô thị bọt biển" đòi hỏi sự tích hợp chặt chẽ giữa hạ tầng xanh (sông suối, hồ điều hòa), hạ tầng xanh lá (cây xanh, bề mặt thấm) và hạ tầng xám (cống, kè thoát nước). Tuy nhiên, ba hệ thống này lại đang bị phân mảnh, chịu sự quản lý độc lập của các sở, ngành khác nhau (Xây dựng, Nông nghiệp và Phát triển nông thôn), dẫn đến tình trạng đứt gãy trong quá trình triển khai thực địa. Từ đó, tỉnh Cao Bằng đặt ra yêu cầu cấp bách về việc xóa bỏ tư duy quản lý chia cắt, chuyển dịch sang cơ chế điều phối tổng hợp dựa trên nền tảng lưu vực sông.

Về phương diện đầu tư công, chính quyền địa phương cũng chỉ ra một "vòng lặp" đầy bất cập trong công tác tài chính phòng, chống thiên tai. Cơ chế phân bổ ngân sách hiện nay chủ yếu tập trung phân bổ nguồn lực để "khắc phục sự cố và thảm họa" sau khi hậu quả đã xảy ra. Địa phương gặp vô vàn rào cản khi muốn chủ động sử dụng nguồn kinh phí này để đầu tư kiên cố hóa, xây mới các "công trình thích ứng thiên tai" mang tính dự phòng dài hạn. Do vậy, Cao Bằng khẩn thiết kiến nghị các bộ, ngành Trung ương nghiên cứu tháo gỡ nút thắt này, trao quyền chủ động và linh hoạt hơn cho các địa phương trong việc phân bổ nguồn vốn đầu tư công.

Hội thảo khoa học cấp quốc gia tại Cao Bằng ngày 17/04/2026 không dừng lại ở những con số thống kê về tham luận, mà thực sự là một dấu mốc lịch sử đánh dấu sự chuyển đổi cốt lõi trong tư duy kiến tạo đô thị. Từ diễn đàn học thuật uy tín này, UBND tỉnh Cao Bằng đã chính thức kiến nghị Trung ương xem xét, ban hành một Chương trình cấp quốc gia về phát triển đô thị miền núi thích ứng với biến đổi khí hậu cực đoan. Khung hành động pháp lý từ cấp quốc gia sẽ là sợi dây liên kết chặt chẽ giữa Trung ương và địa phương, giữa khoa học và thực tiễn, tạo ra bệ phóng vững chắc để xử lý bài toán rủi ro thiên tai mang tính liên vùng.

Như lời khẳng định của đồng chí Chủ tịch UBND tỉnh, hội thảo không phải là điểm kết thúc, mà là bước khởi đầu cho một hành trình quy hoạch đô thị kiểu mới. Sự kết hợp hoàn hảo giữa năng lực tham mưu lý luận, định hướng chiến lược sâu sắc của Ban Giám đốc Học viện Chiến lược, bồi dưỡng cán bộ xây dựng cùng ý chí chính trị kiên định, quyết liệt đổi mới của Đảng bộ, chính quyền tỉnh Cao Bằng chắc chắn sẽ tạo ra những bước ngoặt thực tiễn. Cao Bằng đang đứng trước cơ hội lịch sử để biến những thách thức khắc nghiệt của tự nhiên thành động lực bứt phá, từng bước kiến tạo nên mạng lưới đô thị miền núi sinh thái, thông minh, an toàn, xứng đáng là phên dậu vững chắc bảo vệ biên cương của Tổ quốc.

Bùi Cường - ACST